ATASÖZÜ

YORUMU ve SAKINCASI

Nikâhta keramet vardır.

Çocuk yaştaki kızları istemedikleri evlenmelere ikna çabası. Erken ve mutsuz evlilikleri teşvik.

On beşindeki kız ya erde gerek ya yerde. 

Kız onbeş yaşına geldiğinde evlenmelidir. Bu yaştaki bir kız hala evlenememiş ise en aşağı düzeyde (yerde) demektir. Erken evlenmeyi teşvik. Çocuk gelinler.

. Erken kalkan yol alır, er evlenen döl alır

. Erkeğin göbeklisi kadının bebeklisi makbuldür.

Erken yaşta evlenmeleri, bir an önce çocuk doğurmayı ve çok çocukluluğu teşvik etmektedir.

Sabahtan karnını doyuran, küçükken evlenen aldanmamış

Erken evlenmeyi teşvik. Çocuk gelinler. Küçükken deyimi çocukluk dönemi (15 yaş altı) algısına yol açıyor.

Kadın erkeğin şeytanıdır.

Kadın kötüdür, şeytanlık peşindedir. Erkek bu şeytana karşı tetikte olmalıdır. Kadın cinayetlerinin gerekçesi.

Kadın kocasının çarığı, anasının sarığıdır.

Kadın erkeğe bağımlıdır. Onun ayaklarının altındadır. Kadın anasının yanında gördüğü şefkati kocasından beklememelidir.

Kadın malı, kapı mandalı.

Erkek istediğinde kadını boşayabilir, onu kapının dışına atabilir.

Avradın kazdığı kuyudan su çıkmaz.

Kadın beceriksizdir, yeteneksizdir; ona umut bağlanmamalıdır. Ne varsa erkekte var.

. Avrat lazım kalçalı, oğlan doğursun aslan pençeli.

. Oğlan olsun deli olsun, ekmek olsun kuru olsun

Cinsiyet ayrımcılığının sembol ifadesi. Erkeğin akılsızı bile kızdan (kadından) daha iyidir.

Kadının şamdanı altın olsa mumu dikecek erkektir.

Erkek her şeyin hakimidir. Son noktayı erkek koyar.

Kadının fendi erkeği yendi. 

Kadın entrikacıdır.

Çocuk seversen beşikte, koca seversen döşekte

Kadının görevi analık ve erkeği mutlu etmektir.

Dumansız baca, kahırsız koca olmaz

Yumuşak başlı, eşine hoş davranan bir koca yoktur. Bütün kadınların kaderi budur. Kadın erkeğin kötü davranışlarına katlanmalıdır, sesini çıkarmamalıdır.  

Kızı gönlüne bırakırsan ya davulcuya varır ya da zurnacıya

Kadının değersizliğini, güvenilmezliğini ifade etmektedir. Gönül denilen şey (sevgi, aşk) anlamsız bir şeydir. Asıl olan babanın seçtiği erkekle evlenmektir. Kızın rızasının alınmasına gerek yoktur.

Kendinden küçükten kız al, kendinden büyüğe kız ver. 

Çocuk gelinlere yönlendirme. Erkek kadından büyük olmalıdır ki sözünü geçirebilsin.

Önceki çarığı, sonraki sarığı.

Karından memnun değilsen ya da yaşlandıysa ikincisini al denilerek çok eşlilik özendirilmektedir. İlk eş değerini yitirmiştir; ikinci eş baş tacı edilecektir.

Bal arıdan, kavga karıdan olur.

Hep kadın suçludur.

Kadının cihadı, eşi ile güzel geçinmesidir.

Kadın erkek için vardır, görevi ona boyun eğmek ve onu mutlu etmektir.

İşin eve, avradın ere, paranın da ele yakını makbuldür.

Kadının erkeğe bağımlı olması gerektiğini anlatmaktadır. Erkeğine karşı çıkan, onunla arasına mesafe koyan kadın (eş) makbul değildir.

Kadının sırtından sopayı, karnından sıpayı eksik etmeyeceksin.

Bütün atasözlerimiz arasında belki de en uygun olmayanı budur. Aşırı doğurganlığı, kadına şiddeti ve erkeklerin baskıcı davranışlarını yakışıksız bir şekilde teşvik eder.

Az çok deme evinde unun bulunsun, yaş kuru deme evinde odunun bulunsun, kara kuru deme evinde karın bulunsun.

Kadın erkeğin malıdır. Çirkin bile olsa, evde bulunsun, işine yarar, tıpkı odun gibi.

Avradın öğüdü avrada geçer.

Kadın ancak kadınlara hitap eder, erkek onun dengi değildir.

Bekârın parasını it yer, yakasını bit.

Bekarlığı kötüleyip, evlenmeyi özendirme.

Irz insanın kanı pahasıdır

Kadının ırzı (kadınlığı) en önemli varlığıdır. Onu korumak erkeğin sorumluluğudur ve bu sorumluluğunu kanı pahasına yerine getirmelidir. Bu atasözü namus cinayetlerini teşvik etmektedir.

Avradı er zapt etmez, ar zapt eder

Kadınlar erkeğin namusudur. Erkek karısının namusunun bekçisidir. Eğer, erkek kadının namusunu kollamazsa, kadın her an kötü yola düşmeye eğilimlidir.

Evlenenle ev alana (yapana,) Allah yardım eder. 

Evlenmeyi teşvik. Yoksulum diye evlenmek için tereddüt etme. Merak etme, evlendikten sonra Allah sana yardım edecektir.

Evine göre pişir aşını; erine göre bağla başını. 

Evin reisi erkektir. Kadın ona göre davranmalıdır.

Doğuran avrat Azrail’i yenmiş

Kadının bebekleri ölse de yılmadan doğurmaya devam ederse, Azrail’in alamayacaklarını da dünyaya getirir.

Kız kocaya, oğlan hocaya

Kızların eğitimlerine gerek yoktur, bir an önce evlendirilmelidir. Erkekler okula gönderilebilir. Cinsiyet ayrımcılığının teşvik eden bir ifade.

Ocağın yakışığı odun, evin yakışığı kadın

Kadının yeri evidir. Kadından söz eden atasözlerinde odun sözcüğünün de bulunması ilginç bir yakıştırmadır.

Tarlayı düz al, kadını kız al

Kadın evlendiğinde bakire olmalıdır. Namus cinayetlerini hoşgören bir atasözü.

Baldız baldan tatlıdır

Aile içi zinayı özendiren yakışıksız, kaba, cinsel içerikli söz.

. Veren Allah rızkını da verir; Çocuk rızkıyla doğar

. Allah kulunu kısmetiyle yaratır

Aşırı doğurganlığı teşvik eden sözler. Çocuk sahibi olmanın yalnızca doğurmak olduğunu öngören, onun eğitimini, bakımını, yaşama hazırlanmasını dışlayan ilkel bir ifade.

Hocanın vurduğu yerde gül biter

Öğretmen gerekli görürse çocuğu döver. Attığı dayağa, gücenmek şöyle dursun, nimet gözüyle bakılır ve dayağın yaptığı kızartı, vücutta açılmış gül diye nitelenir. Şiddet bir terbiye yöntemidir.

Söz büyüğün, sus küçüğün  

Çocuklar soru sormamalı, sessiz olmalı, büyüklerine itaat etmelidir. Yaşamı merak etmeyen, pısırık, silik kuşaklar yetiştirilmesinin dayanağı bu sözde saklıdır. Böyle bir toplumda bilim, gelişme, kalkınma olamaz.

Öfke baldan tatlıdır

İnsan sinirlendiği zaman bağırır çağırır, rahatlar. Agresif davranmalar yararlı olabilir. Şiddeti hoş gören bir ifadedir.

Kabahat öldürende değil, ölendedir

Öldürmenin kabul edilebilen gerekçeleri vardır. Ölen, ölümü hak etmiştir. Namus cinayetleri, kader kurbanları kavramlarının arkasındaki anlayış budur.

Ağalık vermeyle yiğitlik vurmayla olur.

Yiğitlik gibi yüce bir kavramı şiddetle eşleştiren sakıncalı bir anlayış.

Nasihat ile uslanmayanın hakkı kötektir

Sözle yola gelmeyen dövülebilir. Şiddet bir terbiye yöntemidir. Dayak yiyen bunu hak etmiştir. Dövenin bir kusuru yoktur.

Dayak cennetten çıkmıştır

Şiddetin Tanrı katında bile hoş görüldüğünü, Cennette bile dayak atılabileceği gibi son derece yanlış bir ifade.

Rakip ölsün de ne yüzden ölürse ölsün.

Ayrımcılığı, haksız rekabeti ve şiddeti teşvik eden ifade. Ölmek deyişi “saf dışı bırakmak” yerine kullanılmış olsa gerek. Ama, ölümü, öldürmeyi, rakipleri yok etmeyi özendiren bir atasözü olmamalı. Ticaret barışını, siyaset barışını, sosyal barışı zedeleyen bir sözdür.

Kızını dövmeyen, dizini döver

Kızlar babalarının sözünden çıkmamalıdır. Çıkarlarsa dövülerek yola getirilmelidir.

Kan kus, kızılcık şerbeti içtim de.

Özellikle aile içindeki şiddeti açıklama, sesini çıkarma, karşı çıkma, kabullen anlamındadır.

Akacak kan damarda durmaz

Şiddet, darp, yaralama, öldürme gibi eylemlerin kaçınılmayacak şekilde kaderden kaynaklandığını ifade eder. Şiddete teşvik açısından sakıncalıdır.

Kardeş kardeşi hem bıçaklar hem kucaklar

Aile içi geçimsizlikler şiddet düzeyinde olsa bile, kardeşlerin birbirlerini affetmeleri gerektiğini anlatır. Bir atasözünde “bıçaklamak” ifadesinin yer alması, başlı başına bir olumsuzluktur.

. İnsanoğlu çiğ süt emmiş

. İnsan insanın şeytanıdır

İnsanlara güvenilmemelidir. Her türlü kötülüğü yapabilirler. Sürekli tetikte olmalıdır.

Eti senin kemiği benim

Bir usta ya da hoca eğitmekte olduğu çırağı dövebilir, etini morartabilir, darp edebilir, ama bu dövme kemiğini kıracak kadar olmamalıdır. (Babanın çocuğunu çırak olarak verdiği ustaya söylediği söz, dayak atmasına izin verme.)

Akarsu pislik (yosun) tutmaz

Akarsu pisliği olduğu yerde tutmaz ama taşır. Bu terim akarsuların temiz olduğu ve içilebileceği algısını yaratmaktadır ki sakıncalıdır.

Kaza (bela) geliyorum demez

Özellikle iş, trafik ve ev kazalarının tama yakını önlenebilir. Yeter ki, kazaların nedenleri ve alınacak önlemler bilinsin. Yani, kaza geliyorum der, önemli olan kazalardan korunmaktır. Bu söz, kaza yapanın kendisini masum göstermesinin ya da kaza geçirenleri teselli etmenin bir yoludur.

Can boğazdan gelir

İlk bakışta masum bir söz gibi görülmekle birlikte oburluğa ve şişmanlığa yol açabilecek sakıncalı bir sözdür. Çok yemek sakıncalıdır.

Atın ölümü arpadan olsun

Bir şeye (madde, içki, kumar vb) bağımlı olanların bu tutkularından kurtulmaya çabalamak yerine, iradesizliklerini gösteren bir ifadedir.

Kanaat gibi devlet olmaz

Yoksulların durumlarını kabullenmelerini, az ile yetinmelerini öğütleyen bir yaklaşımdır. İnsanların neden yoksul olduklarını sorgulamamalarını, durumlarını kabullenmelerini, sessiz kalmalarını isteyen sosyal gruplarca söylenir.

. Devletin malı deniz, yemeyen domuz

. Buldun bir koyun ye de doyun

İstismarın, hırsızlığın, zimmetin, rüşvetin, namussuzluğun, başkalarının hakkını çalmanın hoş görülmesi gerektiği, böyle davranmayanların domuz gibi aşağılık olduğu şeklinde algılanan bir sözdür. Kuşkusuz, bu atasözü bunun tersini önermektedir, fakat ifade biçimi yanlıştır.

Kâr eden ar etmez.

Zenginlerin yolsuzluk yaparak zengin olduklarını anlatan bir ifadedir. Para kazananları töhmet altında bırakan bir yaklaşımdır. Para kazanmasın asıl amaç olduğunu, bu uğurda arsızlık yapılabileceğini söyler.

. Her şey Allahtan

. Kader utansın

. Kısmetinde ne varsa kaşığında o çıkar

. Olacakla öleceğe çare yoktur

Olanlardan insanlar sorumlu değildir. Her şey alınyazısına bağlıdır. Böylesine bir kadercilik anlayışının baskın olduğu teslimiyetçi toplumlar gelişemez.

. Allah sevdiğine dert verir

. Tevekkelin (tevekküllünün) gemisi batmaz (eşeğini kurt yemez).

Kadercilik anlayışının bir başka biçimde ifadesidir. Hastalıklar, sıkıntılar, yoksulluk gibi dertler Allah’tandır. Her derdi O planlar. Aslında Allah sizi sevmektedir. İnsanlar yaşamlarında sınanmaktadırlar. Siz de sınanmaktasınız. Durumunuzdan şikayetçi olmayın, bu bir sınavdır, kanaat edin. İnancınızı kaybetmeyin. Böyle olursanız geminiz batmaz, hayvanlarınızı kurtlar yemez, O sizi korur.

Verip pişman olmaktansa, vermeyip düşman olmak yeğdir

·  

Sosyal dayanışmayı, yardımlaşmayı, destek çıkmayı engelleyici sakıncalı bir ifadedir. Hele, bu tutumu düşman kazanmak pahasına bile olsa savunmak kabul edilemez.

Mal malamatı örter

Zenginlerin kusurları vardır, fakat parayla her şeyi çözebilirler. Yoksullar ise bundan yoksundur. Toplumsal adalet duygusunu zedeleyen bir ifadedir.

. Sev beni, seveyim seni

. Sev seni seveni hak ile yeksan ise, sevme seni sevmeyeni Mısır’a sultan ise

Bencilliği savunan bir ifadedir. Sevgiden yoksun, insanları sevmeyi değil, kendi menfaatini gözetmeyi, ancak kendisine yararlı olacak kişilere hoş davranmasını öğütleyen sözlerdir. Söylenmesi gereken bunun tam tersi olmalıdır.

Bükemediğin eli öp, başına koy

Biat kültürünün ifadesidir. Haklı bile olsan, karşındakiyle başa çıkamıyorsan pes et, karşındakine biat et.

Erenlerin sağı, solu belli olmaz

Toplumda dengesiz, kişilik bozukluğu olan, fevri hareket eden kişiler vardır. Bu kişiler oldukları gibi kabul edilmelidir, huylarını değiştirmeye çabalamak boşunadır.  

Söz gümüşse sükût altındır

Pasif, sessiz, itiraz etmeyen, boyun eğen bir toplum olmayı öngören bir sözdür. Bazı koşullarda geçerli olsa da yaygın olarak benimsendiğinde sakıncalar ortaya çıkar.

Merak insanı mezara sokar

Bilim merakla başlar. Merak insanın doğasında vardır. İlerlemelerin, buluşların, gelişmenin temeli merak etmektir. Merak etmeyi bilmeyen çocuklar öğrenemez, böyle toplumlar gelişemez. Çevrede olan her şeyi ve olayı merak etmek, soruşturmak, sorgulamak, nedenini öğrenmek, bu olayları topluma duyurmak, olaylar hakkında konuşmak, tartışmak asıl olması gerekendir. Deneyimden yararlanmak budur.

Fakirlik fikirsizliktir fakirin aklı olsa, fakir olmazdı.

Yoksulluğu aşağılayan yakışıksız bir söz. Bu söz yoksullukla bilgisizliği, akılsızlığı eş tutan bir ifadedir.

Gelen ağam, giden paşam

Sadece hayatta kalmaya odaklı, kişiliksiz, silik, bencil, amacı olmayan, kendisi için her türlü ahlaki kuralı çiğnemeye hazır bir anlayış.